कान बंद करण्याची राष्ट्रीय चळवळ
सगळे बोलत आहेत. ऐकायला कोणालाच वेळ नाही. जंगलातल्या एका पुतळ्याने आपल्या काळाचं सर्वात प्रामाणिक चित्र उभं केलं आहे.
एका बागेत, दाट पानांच्या मधोमध, हा चिंपांझी बसला आहे. दोन्ही हात कानांवर. डोळे उघडे. चेहऱ्यावर एक विशिष्ट भाव — ‘मला काहीही सांगू नका, माझं आधीच ठरलं आहे.’
हा पुतळा कोणी बनवला माहिती नाही. पण तो बनवणाऱ्याने आपल्या समाजाचा नेमका अभ्यास केला होता, यात शंका नाही.
प्राचीन तीन माकडं, आधुनिक आवृत्ती
आपल्याला लहानपणी तीन माकडांची गोष्ट सांगितली गेली: वाईट पाहू नका, वाईट ऐकू नका, वाईट बोलू नका. काळ बदलला. आता नियम असे आहेत:
- वेगळं मत पाहू नका — म्यूट करा, ब्लॉक करा.
- वेगळं मत ऐकू नका — कान बंद करा, किंवा त्याहूनही सोपं, ‘हे तर प्रोपगंडा आहे’ म्हणा.
- पण बोलत राहा — शक्यतो मोठ्याने, आणि शक्यतो सगळ्या विषयांवर.
तिसरं माकड आपण कधीच हरवलं. आता फक्त कान बंद केलेलं माकड उरलं आहे, आणि त्याच्या तोंडाला कुलूप नाही.
कान बंद करण्याची तंत्रं
अनुभवी नागरिक कान बंद करण्यासाठी हात वापरत नाहीत. त्यांच्याकडे प्रगत तंत्रं आहेत:
- ‘हो हो, बरोबर आहे’ — समोरचा काय म्हणतोय हे न ऐकता दिलेली मान्यता.
- ‘तुला काय कळतं?’ — वय, अनुभव किंवा पदवी यांचा वापर करून वाद संपवणे.
- फॉरवर्डचं उत्तर फॉरवर्डने — युक्तिवादाऐवजी दुसरा मेसेज पाठवणे.
पण हात खाली केले तर?
एक प्रयोग करून पाहा. पुढच्या वादात, समोरच्याचं वाक्य पूर्ण होईपर्यंत काहीही बोलू नका. मग विचारा: ‘तुला नेमकं काय म्हणायचं आहे?’
समोरचा गोंधळून जाईल. कदाचित तुम्हीही. कारण ऐकणं ही इतकी दुर्मीळ गोष्ट झाली आहे की ती आता संशयास्पद वाटते.
हा चिंपांझी पुतळा आहे; तो कधीच हात खाली करणार नाही. आपण अजून जिवंत आहोत. आपल्याकडे अजून पर्याय आहे.
हा लेख उपरोधिक आहे. यातील पात्रं, संवाद, उत्पादनं आणि आकडे काल्पनिक आहेत; त्यांना बातमी किंवा व्यावसायिक प्रस्ताव समजू नये.
