आपण खरंच शहाणे झालो आहोत की फक्त तसं वाटतं?

आजच्या माणसाकडे पूर्वीच्या कोणत्याही पिढीपेक्षा जास्त माहिती आहे. खिशातल्या एका यंत्रात जगातली सगळी ग्रंथालयं, सगळी विद्यापीठं आणि सगळे काका एकत्र नांदतात. प्रश्न इतकाच आहे की, माहिती असणं आणि शहाणं असणं यात फरक आहे, हे सांगणारा लेखही आपण अर्धाच वाचतो.

शहाणपणाची नवी व्याख्या

पूर्वी शहाणा माणूस तो, जो बोलण्याआधी विचार करायचा. आज शहाणा माणूस तो, ज्याच्याकडे प्रत्येक विषयावर एक ‘थ्रेड’ तयार असतो. विचार करण्याची प्रक्रिया आता ‘लोडिंग…’ या एका शब्दात संपते.

आम्ही काही दिवस आमच्या ओळखीच्या लोकांचं निरीक्षण केलं. (परवानगी न घेता. हेही आजच्या शहाणपणाचंच एक लक्षण.) त्यातून शहाणपणाची तीन आधुनिक लक्षणं समोर आली:

1. शीर्षक वाचून निष्कर्ष काढणं. लेख उघडणं म्हणजे वेळेचा अपव्यय; शीर्षकात सगळं असतंच.
2. दुसऱ्याचं मत पुढे ढकलणं. एकदा फॉरवर्ड केलं, की ते आपलंच मत वाटू लागतं.
3. ‘मला आधीच माहिती होतं’ असं म्हणणं. विशेषतः घटना घडून गेल्यावर.

आत्मविश्वासाचा आलेख

मानसशास्त्रात एक प्रसिद्ध निरीक्षण आहे: एखाद्या विषयाचं ज्ञान कमी असतं, तेव्हा आत्मविश्वास सर्वाधिक असतो. थोडं शिकायला लागलं की माणूस नम्र होतो, कारण त्याला स्वतःच्या अज्ञानाचा आकार दिसू लागतो. याला डनिंग-क्रुगर परिणाम म्हणतात.

आपण सामूहिकपणे या आलेखाच्या पहिल्या शिखरावर तंबू ठोकला आहे. तिथे वाय-फाय छान मिळतं, हवा मोकळी आहे आणि सगळे एकमेकांशी सहमत आहेत. त्यामुळे खाली उतरायची कोणाचीही इच्छा नाही.

“जो माणूस आपल्याला काहीच माहिती नाही हे जाणतो, तोच खरा जाणता.” — हे वाक्य एका प्राचीन तत्त्ववेत्त्याचं आहे, असं एका फॉरवर्डमध्ये लिहिलं होतं. म्हणजे नक्कीच खरं असणार.

मग करायचं काय?

उत्तर साधं आहे, आणि म्हणूनच कोणालाच आवडणार नाही: थोडं थांबणं. एखादी गोष्ट पुढे पाठवण्याआधी स्वतःला एकच प्रश्न विचारणं — “हे मला खरंच माहिती आहे, की फक्त ओळखीचं वाटतंय?”

बहुतेक वेळा उत्तर दुसरं येतं. आणि तिथूनच शहाणपणाची सुरुवात होते. नाही झाली, तरी किमान एक फॉरवर्ड कमी होतो. आजच्या काळात समाजसेवा यापेक्षा फार वेगळी नसते.

(हा लेख शेवटपर्यंत वाचल्याबद्दल अभिनंदन. आपण आता अल्पसंख्याक आहात.)